İşçinin Ücretinden Kesinti Yapılabilir mi?

Maaş bordrosundaki her kesinti 'ücret kesme cezası' değildir. Vergi, sigorta, icra, nafaka veya avans mahsubu başka hukuki sebeplere dayanabilir. İşverenin disiplin amacıyla yaptığı ücret kesintisi ise İş Kanunu m.38’de sıkı şartlara bağlanmıştır.

Ücret kesme cezası için dayanak gerekir

İş Kanunu m.38’e göre işveren, toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesinde gösterilmiş sebepler dışında işçiye ücret kesme cezası veremez. Bu nedenle işverenin sonradan tek taraflı olarak 'geç kaldın, üç günlük ücret kesiyorum' şeklinde sınırsız ceza sistemi oluşturması mümkün değildir.

İşçiye sebebiyle birlikte bildirilmelidir

Ceza amacıyla ücret kesildiğinde bunun işçiye derhâl ve sebebiyle birlikte bildirilmesi gerekir. Bordroda yalnız düşük net ücret görünmesi yeterli bir açıklama sayılmayabilir. Hangi olay nedeniyle, hangi hukuki veya sözleşmesel dayanakla kesinti yapıldığı izlenebilir olmalıdır.

Bir ayda iki gündelik sınırı

Kanun, ceza niteliğindeki ücret kesintisini bir ayda iki gündelikle sınırlar. Parça başına veya yapılan iş miktarına göre ücret alanlarda da iki günlük kazanç sınırı uygulanır. Bu sınır, vergi, SGK primi, icra, nafaka, avans mahsubu gibi hukuken farklı kesintilerle karıştırılmamalıdır.

Kesilen ceza parası işverende kalmaz

Ücret kesme cezası olarak yapılan kesintiler işverenin geliri değildir. Kanun bu paraların işçilerin eğitimi ve sosyal hizmetleri amacıyla kullanılmak üzere Bakanlığın belirlediği hesaba, kesinti tarihinden itibaren bir ay içinde yatırılmasını öngörür ve işverene ayrı hesap tutma yükümlülüğü getirir.

Zarar nedeniyle mahsup ayrı konudur

İşçinin işverene zarar verdiği iddiasıyla yapılan kesinti ile disiplin cezası olarak ücret kesilmesi aynı hukuki konu değildir. İşverenin zarar alacağı gerçekten mevcut olsa dahi işçinin ücretinin korunmasına ilişkin emredici hükümler, takas-mahsup şartları ve ispat ayrıca değerlendirilmelidir. Her zarar iddiası doğrudan bordrodan kesinti yetkisi vermez.

İşveren İşçinin Zararını Maaştan Kendiliğinden Mahsup Edebilir mi?

Türk Borçlar Kanunu m.407 uyarınca işveren, işçiden olan alacağı ile ücret borcunu işçinin rızası olmadıkça takas edemez. Bunun istisnası, işçinin kasten sebebiyet verdiği ve yargı kararıyla sabit olan zarardan doğan alacakların ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebilmesidir. Dolayısıyla işverenin yalnız 'kasada açık var' veya 'malzeme zarar gördü' demesi, tartışmalı zarar tutarını doğrudan ve sınırsız biçimde ücretten kesmesine yeterli değildir.

Bordroda Kesinti Görülürse Hangi Belgeler Kontrol Edilmeli?

İşçi, ücret hesap pusulasını, ücretin bankaya yatan tutarını, iş sözleşmesinde veya toplu iş sözleşmesinde ücret kesme cezasına dayanak gösterilen hükmü ve kesintinin gerekçesine ilişkin bildirimi karşılaştırmalıdır. Kesinti vergi, sosyal güvenlik primi, icra/nafaka kesintisi, avans mahsubu, işveren alacağının takası veya disiplin cezası niteliğindeyse her birinin hukuki koşulları farklıdır. Tek başına bordrodaki 'kesinti' ibaresi hukuka uygunluk sonucunu doğurmaz.

Geç Kalma, Devamsızlık ve Disiplin Cezası Birbirine Karıştırılmamalı

Fiilen çalışılmayan süre için ücret hakkının doğup doğmadığı, mazeretsiz devamsızlığa ilişkin iş hukuku sonuçları ve disiplin amacıyla ücret kesme cezası birbirinden ayrılmalıdır. İşveren, İş Kanunu m.38'deki sözleşmesel dayanak, derhâl gerekçeli bildirim ve aylık iki gündelik üst sınırını aşan bir disiplin cezasını yalnız işyeri uygulamasıyla meşrulaştıramaz. İşçinin aynı olay nedeniyle yapılan farklı işlemlere itirazı ise işlem türüne ve mevcut belgelere göre değerlendirilir.

Resmî Bilgilendirme ve Hukuki Dayanaklar

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı — İş Kanunu Sık Sorulan Sorular. Başlıca hükümler: 4857 sayılı İş Kanunu m.37-38 ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.407.

Bu yazı genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. İş ilişkisindeki belge, tarih, işyeri uygulaması ve veri işleme düzeni somut olayda ayrıca incelenmelidir.