Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma: Birini Eve, Odaya veya Araca Kilitlemek Suç mu?

TCK m.109, bir kimsenin bir yere gitmek veya bir yerde kalmak özgürlüğünün hukuka aykırı biçimde ortadan kaldırılmasını suç olarak düzenler. Birini eve veya odaya kilitlemek, araca zorla bindirip götürmek ya da çıkmak isteyen kişiyi fiziksel güç veya ciddi tehditle içeride tutmak tipik örnekler olabilir. Ancak her tartışma veya kısa süreli engelleme otomatik olarak bu suçu oluşturmaz; kişinin hareket özgürlüğünün fiilen ne ölçüde ortadan kaldırıldığı somut olayda değerlendirilir.

Temel ceza ve cebir-tehdit-hile hâli

TCK m.109/1’de temel hâl için bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası öngörülür. Fiil cebir, tehdit veya hile kullanılarak işlenirse m.109/2 uyarınca ceza iki yıldan yedi yıla kadar hapistir. Hile, mağdurun özgür iradesini yanıltıcı davranışla etkileyip onu belirli yerde tutmaya veya götürmeye araç olduğunda önem kazanır.

Nitelikli hâller

Suçun silahla, birden fazla kişi tarafından, kişinin kamu görevi nedeniyle, kamu görevinin sağladığı nüfuz kötüye kullanılarak, üstsoy-altsoy-eş veya boşanılan eşe karşı ya da çocuğa veya beden/ruh bakımından savunmasız kişiye karşı işlenmesi cezanın ağırlaşmasına neden olur. Fiilin cinsel amaçla işlenmesi de ayrıca artırımlı cezaya tabidir.

Süre ne kadar uzun olmalı?

Kanunda suçun oluşması için belirli bir dakika veya saat sınırı yoktur. Bununla birlikte çok kısa ve etkisiz bir temas ile kişinin gerçek anlamda hareket özgürlüğünün ortadan kaldırıldığı olay birbirinden ayrılır. Kapının kilitlenmesi, aracın hareket ettirilmesi, telefonun alınması, çıkışların kapatılması ve mağdurun ayrılma girişimleri gibi olgular değerlendirmede önem taşır.

Etkin pişmanlık

TCK m.110’da, soruşturmaya başlanmadan önce failin mağduru kendiliğinden ve güvenli bir yerde serbest bırakması ve mağdura zarar vermemiş olması hâlinde cezada indirim öngören etkin pişmanlık düzenlemesi vardır. Bu hüküm her serbest bırakmada otomatik uygulanmaz; kanundaki zamanlama ve güvenli serbest bırakma koşulları aranır.

Hangi deliller önemlidir?

Kamera kayıtları, konum ve araç hareketleri, telefon görüşmeleri, mesajlar, kapı/kilit görüntüleri, tanıklar, mağdurun yardım çağrıları ve varsa yaralanma raporları olayın süresini ve özgürlüğün nasıl kısıtlandığını göstermeye yarayabilir. Olayın tehdit, yaralama, cinsel suç veya başka suçlarla birlikte gerçekleşip gerçekleşmediği de ayrıca değerlendirilir.

Özgürlüğün kısıtlanması yalnız kapıyı kilitlemekten ibaret değildir

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma bakımından temel soru, kişinin hukuka aykırı biçimde bir yere gitme veya bir yerde kalma özgürlüğünün ortadan kaldırılıp kaldırılmadığıdır. Fiziksel olarak kapıyı kilitleme tipik bir örnektir; ancak tehdit, zor kullanma veya fiili engelleme ile kişinin ayrılmasının imkânsız hale getirilmesi de olayın niteliğine göre değerlendirmeye girebilir. Mağdurun rızası, olayın süresi, kullanılan araçlar, tarafların ilişkisi ve mağdurun yaşı gibi özellikler hukuki nitelendirmeyi etkiler. Kamera görüntüsü, konum kayıtları, telefon mesajları, çevredeki tanıklar ve olaydan hemen sonra yapılan başvurular delil bakımından önemlidir. Bir tartışma sırasında kısa süreli fiili engelleme ile planlı ve devam eden alıkoyma aynı ağırlıkta değerlendirilmez; olayın tüm kronolojisi kurulmalıdır.

Rıza ve sonradan vazgeçme ayrımı

Kişinin başlangıçta bir yere kendi isteğiyle gitmiş olması, daha sonra ayrılmak istemesine rağmen çıkmasının engellenmesini otomatik olarak hukuka uygun hale getirmez. Bu nedenle rızanın hangi aşamaya kadar sürdüğü, kişinin ayrılmak istediğini nasıl gösterdiği ve engellemenin ne şekilde gerçekleştiği olayın değerlendirilmesinde önemlidir.

Olayın başlangıç ve bitiş anı belirlenmeli

Alıkoymanın ne zaman başladığı ve kişinin ne zaman serbest kaldığı kronolojik olarak kurulmalıdır. Arama kayıtları, konum verileri, kamera kayıtları, ulaşım kayıtları ve tanık beyanları bu zaman aralığının belirlenmesinde yardımcı olabilir. Özellikle olayın kesintiye uğrayıp uğramadığı veya kişinin ayrılma imkânı bulup bulmadığı somutlaştırılmalıdır.