Ticari Temsilci ve Prokura: Şirket Adına Kim, Hangi İşlemleri Yapabilir?

Prokura, günlük ticari dilde işletme sahibini çok geniş yetkilerle temsil etmeyi sağlayan ticari temsil yetkisini ifade etmek için kullanılan kavramdır. Türk Borçlar Kanunu m.547’de “ticari temsilci” olarak düzenlenen kişi, ticari işletmeyi yönetmek ve işletmeye ilişkin işlemlerde ticaret unvanı altında işletme sahibini temsil etmek üzere açıkça veya örtülü biçimde yetkilendirilir. Ticari temsilci sıradan bir çalışan, bölüm müdürü veya sınırlı yetkili ticari vekilden daha geniş bir dış temsil gücüne sahiptir. Bununla birlikte bu yetki sınırsız değildir: işletmenin amacı, taşınmaz işlemleri, şube veya birlikte imza sınırlamaları ve ticaret siciline ilişkin kurallar özellikle önem taşır. Bu nedenle “prokurist şirket adına her şeyi yapabilir” şeklindeki genelleme de “yalnız vekâletnamede yazanları yapabilir” şeklindeki yaklaşım da eksiktir.

Prokurist nedir?

Uygulamada prokurist denilen kişi, TBK m.547 anlamında ticari temsilci olarak yetkilendirilen kişidir. Ticari temsilci, işletme sahibinin ticari işletmeyi yönetmek ve işletmeye ilişkin işlemlerde ticaret unvanı altında kendisini temsil etmek üzere yetki verdiği kişidir. Yetki açık bir kararla verilebileceği gibi somut olayda örtülü davranışlardan da doğabilir. Ancak işletme sahibinin ticari temsilcilik yetkisini ticaret siciline tescil ettirme yükümlülüğü bulunmaktadır. Tescil yapılmamış olması, işletme sahibinin ticari temsilcinin yetki kapsamındaki fiillerinden sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Prokura ile normal vekâlet aynı şey midir?

Hayır. Ticari temsilcilik, ticari işletmeye özgü ve yetki kapsamı büyük ölçüde kanun tarafından belirlenen özel bir temsil kurumudur. Genel vekâlet veya temsil ilişkisinde üçüncü kişi çoğu zaman verilen yetkinin kapsamını belge üzerinden değerlendirir. Ticari temsilcide ise TBK m.548 iyiniyetli üçüncü kişiler bakımından işletmenin amacına giren işlemler için geniş bir kanuni temsil alanı tanır. Bu özellik ticari işlem güvenliğini sağlamayı amaçlar. Tarafların kendi aralarındaki iç talimatlar her zaman iyiniyetli üçüncü kişiye karşı ileri sürülebilen dış yetki sınırı haline gelmez.

Ticari temsilciyi kim atayabilir?

TBK m.547 ticari temsilciyi işletme sahibinin yetkilendirdiği kişi olarak tanımlar. İşletme sahibi gerçek kişi tacir ise yetkilendirme onun tarafından yapılır. İşletme bir ticaret şirketi tarafından yürütülüyorsa atama ve temsil düzeni ilgili şirket türünün organ ve temsil hükümleriyle birlikte değerlendirilir. Uygulamada şirket kararları, imza yetki düzeni ve ticaret sicili kayıtları bu nedenle birlikte kontrol edilir. Yalnız kişinin işyerinde “genel müdür” veya “şirket müdürü” olarak anılması, tek başına TBK anlamında ticari temsilci olduğunu kesin olarak göstermez.

Ticari temsilcinin yetkisi ne kadar geniştir?

TBK m.548’e göre ticari temsilci, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı işletme sahibi adına kambiyo taahhüdünde bulunmaya ve işletmenin amacına giren her türlü işlemi yapmaya yetkili sayılır. Bu nedenle işletmenin olağan günlük işleriyle sınırlı bir temsil gücünden söz edilmez. İşletmenin amacına giren sözleşmeler, alım-satım ilişkileri, borçlandırıcı işlemler ve kambiyo taahhütleri kural olarak bu geniş yetkinin içinde değerlendirilebilir. Bununla birlikte işlemin işletmenin amacıyla bağlantısı ve üçüncü kişinin iyiniyeti önemlidir.

Kambiyo senedi imzalayabilir mi?

Evet. TBK m.548 ticari temsilcinin işletme sahibi adına kambiyo taahhüdünde bulunma yetkisini açıkça düzenler. Çek, bono veya poliçe gibi kambiyo ilişkilerinde bu özellik ticari temsilciyi ticari vekilden ayıran önemli noktalardan biridir. Ticari vekil bakımından ise TBK m.551’de kambiyo taahhüdü için açık yetki aranır. Bu nedenle bir senedin şirket adına kim tarafından ve hangi temsil sıfatıyla imzalandığı, yetki itirazı bulunan uyuşmazlıklarda doğrudan önem taşır.

Ticari temsilci taşınmaz satabilir mi?

TBK m.548’in ikinci fıkrası açık bir istisna getirir. Ticari temsilci, açıkça yetkili kılınmadıkça taşınmazları devredemez veya taşınmazı bir hakla sınırlandıramaz. Bu nedenle işletmenin amacına giren işlemler bakımından sahip olduğu geniş yetki, şirket veya işletmeye ait taşınmazların satışı ve örneğin ipotek gibi ayni haklarla sınırlandırılması konusunda otomatik olarak yeterli değildir. Bu işlemler için açık özel yetkinin bulunup bulunmadığı ayrıca kontrol edilmelidir.

“Şu tutarın üzerindeki sözleşmeleri yapamaz” sınırlaması üçüncü kişiye karşı geçerli mi?

İşletme sahibi ile ticari temsilci arasındaki iç ilişkide birçok talimat verilebilir. Örneğin belirli tutarın üzerindeki sözleşmeler için önceden onay alınması, belirli müşterilerle işlem yapılmaması veya belirli bir ürün grubunda yetkinin kullanılmaması istenebilir. Ancak TBK m.549, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilecek temsil yetkisi sınırlamalarını özel olarak düzenler. Kanunda öngörülen şube ve birlikte imza sınırlamaları dışında kalan sınırlamalar, tescil edilmiş olsalar bile iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemeyebilir. İç talimata aykırılık ise temsilci ile işletme sahibi arasındaki sorumluluk ilişkisini ayrıca doğurabilir.

Şube ile sınırlı prokura nasıl olur?

TBK m.549’a göre ticari temsilcinin yetkisi bir şubenin işleriyle sınırlandırılabilir. Örneğin temsilci yalnız işletmenin İzmir şubesine ilişkin işlemler için yetkilendirilebilir. Bu sınırlamanın iyiniyetli üçüncü kişilere karşı hüküm doğurabilmesi için ticaret siciline tescil edilmesi gerekir. Şube sınırlaması, ticari temsilcinin kanunen geniş olan temsil gücünü dış ilişki bakımından geçerli biçimde daraltabilen özel sınırlamalardan biridir.

Birlikte imza şartı konulabilir mi?

Evet. TBK m.549, temsil yetkisinin birden çok kişinin birlikte imza atması koşuluyla sınırlandırılmasına izin verir. Böyle bir düzenlemede gerekli diğer temsilcilerin katılımı olmadan yalnız bir temsilcinin attığı imza işletme sahibini bağlamaz. Bu sınırlamanın iyiniyetli üçüncü kişilere karşı geçerli olabilmesi için ticaret siciline tescil edilmesi gerekir. Şirketlerde “müşterek imza” veya “birlikte temsil” olarak görülen düzenlemelerin somut sicil kaydı ve şirket kararı üzerinden incelenmesi önemlidir.

Yetki sınırlandırması ticaret siciline neden önemlidir?

TBK m.549, şube ve birlikte imza sınırlamalarının ticaret siciline tescil edilmedikçe iyiniyetli üçüncü kişilere karşı hüküm doğurmayacağını düzenler. Buna karşılık kanunda tanınmayan diğer sınırlamaların yalnız sicile yazılması da onları otomatik olarak iyiniyetli üçüncü kişiye karşı geçerli hale getirmez. Bu sistem, üçüncü kişinin ticari temsilciyle işlem yaparken görünmeyen iç talimatlarla karşılaşmasını önlemeye yöneliktir. Bu nedenle şirket içi imza yönergesi ile sicile tescil edilmiş dış temsil sınırı birbirinden ayrılmalıdır.

Prokura ile ticari vekil arasındaki fark nedir?

Ticari vekil TBK m.551’de düzenlenir ve kendisine ticari temsilcilik yetkisi verilmeden işletmeyi yönetmek veya işletmenin bazı işlerini yürütmek üzere yetkilendirilen kişidir. Genel yetkili ticari vekilin yetkisi işletmenin olağan işleriyle sınırlıdır. Ticari vekil açıkça yetkili kılınmadıkça ödünç alamaz, kambiyo taahhüdünde bulunamaz, dava açamaz veya açılmış davayı takip edemez. Ticari temsilcinin ise TBK m.548’deki yetki alanı daha geniştir ve kambiyo taahhüdü kanunen bu alanın içinde sayılmıştır.

Genel müdür her zaman prokurist midir?

Hayır. İşyerindeki görev unvanı ile hukuki temsil sıfatı aynı şey değildir. Bir kişinin genel müdür olarak çalışması, ticari temsilci yetkisinin açıkça veya örtülü biçimde verilip verilmediği ve şirketin temsil düzeni incelenmeden tek başına yeterli değildir. Tersi de mümkündür; kişi şirket organı veya ortak olmadan ticari temsilci olarak atanabilir. Bu nedenle sözleşme imzalarken yalnız kartvizitteki veya e-posta imzasındaki unvana güvenmek yerine ticaret sicili ve yetki belgeleri kontrol edilmelidir.

Ticari temsilci dava açabilir mi?

Ticari temsilcinin işletmenin amacına giren işlemler bakımından geniş temsil yetkisi bulunmakla birlikte, usul hukukunda mahkemede vekâleten temsil ayrı kurallara tabidir. Özellikle avukatla takip edilmesi gereken vekâleten temsil ile ticari temsil yetkisi birbirine karıştırılmamalıdır. Ticari temsilci işletme adına hukuki işlem yapabilse de bir davada avukat sıfatıyla vekillik yapamaz. Somut yargısal işlem için HMK ve Avukatlık Kanunu hükümleri ayrıca değerlendirilmelidir.

Yetki nasıl sona erer?

Ticari temsilcilik ilişkisi azil, istifa veya temsil ilişkisinin sona ermesine yol açan diğer sebeplerle son bulabilir. Ancak üçüncü kişiler bakımından sicil boyutu kritik önemdedir. TBK m.550’ye göre temsil yetkisinin verilmesi daha önce sicile tescil edilmemiş olsa bile sona erdiği tescil edilir. Yetkinin sona ermesi ticaret siciline tescil ve ilan edilmedikçe, yetki iyiniyetli üçüncü kişiler bakımından geçerliliğini koruyabilir. Bu nedenle yalnız şirkette karar alıp temsilciye “artık yetkin yok” denilmesi dış ilişki riskini tamamen ortadan kaldırmaz.

Görevden ayrılan prokuristin imza yetkisi için ne yapılmalı?

Görevden ayrılma veya yetkinin geri alınması halinde şirket içi karar ile ticaret sicili işlemleri birlikte ve gecikmeden yürütülmelidir. Banka yetkileri, elektronik sistem erişimleri, imza düzeni ve karşı taraflara yapılan bildirimler de operasyonel açıdan kontrol edilmelidir. TBK m.550’nin koruduğu iyiniyetli üçüncü kişiler nedeniyle sicilde eski yetkinin görünmeye devam etmesi ciddi risk yaratabilir. Şirket, sona eren yetkiyi yalnız personel dosyasında bırakmamalıdır.

Sözleşme imzalanırken prokuristin yetkisi nasıl kontrol edilir?

Önce güncel ticaret sicili kayıtları ve varsa Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi ilanı incelenmelidir. Yetkinin münferit mi müşterek mi olduğu, yalnız belirli bir şubeyle sınırlı bulunup bulunmadığı ve sona erme kaydı olup olmadığı kontrol edilmelidir. İşlem taşınmaz devri veya ayni hak tesisi içeriyorsa ayrıca açık yetki aranır. Karşı tarafın sunduğu eski tarihli imza sirkülerine tek başına güvenmek yerine işlemin yapıldığı tarihteki güncel temsil durumu teyit edilmelidir.

İç yetki aşılırsa şirket her durumda bağlı olur mu?

Ticari temsilci, işletme sahibinin iç talimatını aşmış olabilir. Ancak yapılan işlem TBK m.548’deki dış temsil yetkisi içinde kalıyor ve üçüncü kişi iyiniyetliyse, işletme sahibi yalnız iç talimatı ileri sürerek işlemden kolayca kurtulamayabilir. Buna karşılık üçüncü kişinin yetki aşımını bildiği veya bilmesi gereken durumlarda iyiniyet koruması tartışılır. İşletme sahibi ise iç ilişkide temsilcinin talimata aykırı davranışından doğan zararlarını ve iş ilişkisine ilişkin sonuçları ayrıca ileri sürebilir.

Sık yapılan hatalar

En sık hata prokuristi şirket müdürü veya ticari vekille aynı kavram sanmaktır. İkinci hata, her iç talimatın ticaret siciline yazılarak üçüncü kişilere karşı geçerli hale getirilebileceğini düşünmektir. TBK m.549 dış ilişki bakımından şube ve birlikte imza sınırlamasına özel önem verir. Taşınmaz devrinde açık yetki arandığının unutulması, eski tarihli yetki belgesiyle işlem yapılması ve görevden ayrılan temsilcinin yetkisinin sicilden kaldırılmaması da ciddi riskler yaratabilir.

“İşletmenin amacına giren işlem” nasıl belirlenir?

TBK m.548 ticari temsilcinin dış temsil yetkisini işletmenin amacıyla ilişkilendirir. Bu nedenle yalnız işlemin parasal büyüklüğüne bakılmaz; yapılan işlemin işletmenin faaliyet ve organizasyon alanıyla objektif bağlantısı değerlendirilir. Örneğin üretim yapan bir işletmenin hammadde, makine, lojistik veya finansman ilişkileri işletme amacıyla bağlantılı olabilirken tamamen işletme dışı ve sahibin kişisel alanına ilişkin işlemler aynı kapsamda görülmeyebilir. Şirketlerde esas sözleşmedeki işletme konusu, fiili faaliyet, işlemin niteliği ve üçüncü kişinin işlem anında bildiği koşullar birlikte önem taşır. Ticari temsilcinin yetkisinin geniş olması, işletme sahibi adına tamamen kişisel her türlü işlemi yapabileceği anlamına gelmez.

İyiniyetli üçüncü kişi neden korunur?

Ticari temsilcilik sisteminin önemli amaçlarından biri ticari işlem güvenliğidir. TBK m.548 ve 549 bu nedenle üçüncü kişinin, dışarıdan görülemeyen şirket içi talimatlarla beklenmedik şekilde karşılaşmasını sınırlar. Üçüncü kişi temsilcinin kanuni yetki alanına giren bir işlem yaptığını makul biçimde düşünüyorsa ve yetki aşımını bilmiyorsa iyiniyet koruması gündeme gelebilir. Buna karşılık üçüncü kişi temsilcinin belirli işlem için yetkisiz olduğunu biliyor veya somut koşullarda bunu bilmemesi dürüstlük kuralıyla bağdaşmıyorsa aynı korumaya dayanması tartışmalı hale gelir. Güncel sicil kaydı, imza düzeni ve taraflar arasındaki yazışmalar bu değerlendirmenin delilleri olabilir.

Prokuristle yüksek tutarlı sözleşme yapılırken hangi kontrol sırası izlenebilir?

Önemli bir sözleşme öncesinde önce ticari temsilcinin güncel sicil kaydı ve temsil şekli kontrol edilebilir. Ardından işlem bir şubeyle sınırlı yetkinin dışında mı, müşterek imza gerekiyorsa gerekli diğer imza mevcut mu ve işlem taşınmaz devri veya ayni hak tesisi içeriyor mu soruları cevaplanmalıdır. Son olarak işlemin işletmenin faaliyetiyle bağlantısı ve temsilcinin sunduğu yetki belgelerinin güncelliği değerlendirilmelidir. Eski bir imza sirküsü veya yıllar önce yayımlanmış sicil ilanı tek başına yeterli kabul edilmemelidir. Özellikle kredi, teminat, kambiyo senedi veya uzun süreli ticari sözleşmelerde işlem tarihindeki temsil durumunun belgelenmesi sonradan çıkabilecek yetki uyuşmazlığını azaltır.

Sık Sorulan Sorular

Prokura ne demek?

Prokura, TBK m.547 ve devamında düzenlenen ticari temsil yetkisini ifade etmek için kullanılan kavramdır. Prokurist, işletmeyi geniş yetkiyle temsil eden ticari temsilcidir.

Prokurist şirket adına bono veya çek imzalayabilir mi?

TBK m.548 ticari temsilcinin işletme sahibi adına kambiyo taahhüdünde bulunma yetkisini kabul eder. Ancak somut temsil kaydı, birlikte imza şartı ve işlemin işletme amacıyla ilişkisi kontrol edilmelidir.

Prokurist tek başına taşınmaz satabilir mi?

Ticari temsilci açıkça yetkili kılınmadıkça taşınmaz devredemez veya taşınmazı bir hakla sınırlandıramaz. Bu konuda ayrıca açık yetki gerekir.

Prokura sicile tescil edilmezse geçersiz mi olur?

TBK m.547’ye göre tescil yükümlülüğü vardır; ancak işletme sahibinin ticari temsilcinin fiillerinden sorumluluğu tescilin yapılmış olmasına bağlı değildir. Yetkinin varlığı somut olayda ayrıca değerlendirilebilir.

Sonuç

Prokura, ticari işletmenin hızlı ve güvenli biçimde temsil edilmesini sağlayan geniş bir ticari temsil yetkisidir. TBK m.547-550 uyarınca ticari temsilci işletmenin amacına giren işlemleri yapabilir ve kambiyo taahhüdünde bulunabilir; ancak taşınmaz devri ve taşınmazın ayni hakla sınırlandırılması için açık yetki gerekir. Dış ilişki bakımından yetki, şube veya birlikte imza koşuluyla sınırlandırılabilir ve bu sınırlamaların sicile tescili önemlidir. Yetkinin sona ermesi de tescil ve ilan edilmedikçe iyiniyetli üçüncü kişiler bakımından risk devam edebilir. Bu nedenle prokuristle işlem yapılırken kişinin unvanından çok güncel sicil kaydı ve somut yetki kapsamı kontrol edilmelidir.